Μέγας Βασίλειος: Ζωή, έργο και η αληθινή κληρονομιά του Αγίου της φιλανθρωπίας και της Ορθοδοξίας

Μέγας Βασίλειος

Γενέτειρα του, υπήρξε η Νεοκαισάρεια του Πόντου, στο χωριό Άννησα μεταξύ του 329μ.Χ και  330 μ.Χ. Ανατράφηκε και μεγάλωσε στην Καισάρεια της Καππαδοκίας σε οικογένεια ευγενών, εμποτισμένη με ισχυρό χριστιανικό ήθος, γεγονός που καθόρισε  την πορεία της ζωής του, η οποία στηρίχθηκε στη βαθιά πίστη και την ακλόνητη αγάπη προς τον Θεό.

Οι γονείς του Αγίου, παρότι ευγενείς και εύποροι κατά κόσμον, διέθεταν ακμαίο χριστιανικό φρόνημα και φρόντισαν να θέσουν από νωρίς τις θεμελιώδεις πνευματικές βάσεις της ζωής του, που θα καθόριζαν τη μετέπειτα πορεία του.Η μητέρα του Εμμέλεια, καταγόμενη από οικογένεια Ρωμαίων αξιωματούχων, και ο πατέρας του, διακεκριμένος καθηγητής ρητορικής, απέκτησαν, πλην του Μεγάλου Βασιλείου, άλλα οκτώ τέκνα, μεταξύ των οποίων συγκαταλέγονται ο ΆγιοςΓρηγόριοςΝύσσης, οΌσιοςΝαυκράτιος, ασκητήςκαιθαυματουργός, ηΌσιαΜακρίνακαιοΆγιοςΠέτρος, ἘπίσκοποςΣεβαστείας.

Έλαβε γραμματική μόρφωση, θεμελιώνοντας τις γνώσεις του στη διδασκαλία του πατέρα του, και συνέχισε τις σπουδές του σε διάφορες πόλεις, όπως η Καισάρεια της Καππαδοκίας, η Κωνσταντινούπολη και η Αθήνα, όπου μελέτησε γεωμετρία, αστρονομία, φιλοσοφία, ιατρική, ρητορική και γραμματική. Δεν άργησε όμως να εισέλθει στην πορεία της εκκλησιαστικής του διακονίας. Η ασκητική του ζωή ξεκίνησε κατά τη φοίτηση του  στην Αθήνα, όπου, σύμφωνα με την παράδοση, η επιμονή και η αυστηρή νηστεία του εντυπωσίασαν τον καθηγητή του Εύβουλο και τον οδήγησαν στη βάπτισή του στον χριστιανισμό.

Στην Αθήνα είχε συμφοιτητές του τον Γρηγόριο τον Θεολόγο, με τον οποίο ανέπτυξαν βαθιά φιλία, αλλά και τον Ιουλιανό τον Παραβάτη, στο αντίποδα των χριστιανικών αξιών, διώκτης των χριστιανών και ειδωλολάτρης. Παράλληλα με τις σπουδές τους, ο Βασίλειος και ο Γρηγόριος ανέπτυξαν πνευματική και ιεραποστολική δράση, διοργανώνοντας χριστιανικές συγκεντρώσεις, αναλύοντας θρησκευτικά ζητήματα και ιδρύοντας τον πρώτο φοιτητικό χριστιανικό σύλλογο, θέτοντας έτσι τα θεμέλια για την οργανωμένη πνευματική ζωή των νέων της εποχής τους.

Αφού δίδαξε ρητορική στην Καισάρεια, ο Μέγας Βασίλειος επέλεξε να αφιερωθεί στη μοναχική ζωή και ταξίδεψε σε κέντρα ασκητισμού στην Αίγυπτο, την Παλαιστίνη, τη Συρία και τη Μεσοποταμία, για να μελετήσει τον τρόπο ζωής των μοναχών. Κατά την επιστροφή του, αποσύρθηκε σε μια Μονή του Πόντου, όπου ασκήθηκε με αυστηρότητα επί πέντε χρόνια. Χειροτονήθηκε διάκονος και πρεσβύτερος από τον επίσκοπο Ευσέβιο, και το 370 μ.Χ. διαδέχθηκε τον Ευσέβιο στην επισκοπή της Καισαρείας.Ως αρχιερέας υπερασπίστηκε με ακλόνητη γενναιότητα την Ορθοδοξία, πολεμώντας τον Αρειανισμό και τις ηθικές παθογένειες της εποχής, ενώ εισήγαγε σημαντικές μεταρρυθμίσεις στο μοναχισμό.

Ο Βασίλειος ίδρυσε τη «Βασιλειάδα», ένα συγκρότημα φιλανθρωπικών ιδρυμάτων που προσέφεραν φροντίδα, τροφή και περίθαλψη σε φτωχούς, ορφανά και ηλικιωμένους. Επιπλέον, άφησε πλούσιο συγγραφικό έργο, περιλαμβάνοντας ομιλίες, ασκητικά κείμενα, επιστολές και τη σύνθεση της Θείας Λειτουργίας του, η οποία τελείται σε ειδικές ημέρες του έτους.

Στα πενήντα του χρόνια, ο Μέγας Βασίλειος παρέδωσε την ψυχή του στον Κύριο, την 1η Ιανουαρίου του 378 μ.Χ. (κατ’ άλλους 379–380 μ.Χ.), αφήνοντας πίσω του ανεκτίμητη πνευματική και φιλανθρωπική κληρονομιά για την Εκκλησία και την ανθρωπότητα.

Το συγγραφικό έργο του Μεγάλου Βασιλείου:

Δογματικά συγγράμματα
Ασχολούνται με την υπεράσπιση της Ορθοδοξίας και την καταπολέμηση αιρέσεων.

«Ανατρεπτικός του Απολογητικού του δυσσεβούς Ευνομίου» – τρία βιβλία ενάντια στον Ευνόμιο και τους Ανομοίους.

«Προς Αμφιλόχιον, περί του Αγίου Πνεύματος» – επιστολή προς τον επίσκοπο Αμφιλόχιο για το Άγιο Πνεύμα.

 Ασκητικά συγγράμματα
Περιλαμβάνουν οδηγίες για τη μοναχική ζωή και την πνευματική αρετή.

«Τα Ηθικά» – συλλογή 80 ηθικών κανόνων.

«Όροι κατά πλάτος» – 55 κεφάλαια για γενικές αρχές μοναχισμού.

«Όροι κατ’ επιτομήν» – 313 κεφάλαια για την καθημερινή ζωή των μοναχών.

«Περί πίστεως», «Περί κρίματος», «Περί της εν παρθενία αληθούς αφθορίας» – θέματα πνευματικής και ηθικής ζωής.

Ομιλίες
Καλύπτουν θέματα πίστης, ηθικής και εκπαίδευσης.

«Εις την Εξαήμερον» – 9 ομιλίες για τη δημιουργία του κόσμου.

«Εις τους Ψαλμούς» – 18 ομιλίες πάνω στους Ψαλμούς του Δαυίδ.

«Προς τους νέους, όπως αν εξ ελληνικών ωφελοίντο λόγων» – γεφύρωση χριστιανικής και κλασικής παιδείας.

Άλλες ομιλίες: «Προτρεπτικός εις το άγιον βάπτισμα», «Περί του ουκ έστιν αίτιος του κακού ο Θεός», «Κατά Σαβελλιανών, Αρείου και Ανομοίων», «Εις το πρόσεχε σεαυτώ», «Προς Πλουτούντας», «Εν λιμώ και αυχμώ», «Εις την μάρτυρα Ιουλίτταν και περί ευχαριστίας».

 Επιστολές
Σώζονται 365 επιστολές, που καλύπτουν περίπου είκοσι χρόνια από την επιστροφή του στην Καισάρεια έως τον θάνατό του, με οδηγίες, πνευματική καθοδήγηση και συμβουλές προς πιστούς και κληρικούς.

Κατά τα χρόνια του Ιουλιανού του Παραβάτη, όταν το Βυζάντιο κήρυξε πόλεμο κατά της Περσίας, ο αυτοκράτορας πέρασε με τον στρατό του από την Καισάρεια και διέταξε την επιβολή βαρύτατης φορολογίας σε όλη την επαρχία. Οι κάτοικοι αναγκάστηκαν να παραδώσουν χρυσαφικά, νομίσματα και ό,τι πολύτιμο διέθεταν, προκειμένου να χρηματοδοτηθεί η εκστρατεία. Ωστόσο, ο Ιουλιανός σκοτώθηκε άδοξα σε μάχη και δεν επέστρεψε ποτέ στην πόλη.

Ο Άγιος Βασίλειος, με σύνεση και φιλανθρωπικό πνεύμα, διέταξε να αξιοποιηθούν τα συγκεντρωμένα πολύτιμα αντικείμενα προς όφελος της κοινωνίας. Τα μισά δόθηκαν στους φτωχούς και τους δυστυχείς, ένα μέρος διατέθηκε για τις ανάγκες των ιδρυμάτων της Βασιλειάδος, και τα υπόλοιπα μοιράστηκαν στους κατοίκους με έναν έξυπνο και πρωτότυπο τρόπο: ζύμωσαν ψωμιά και σε κάθε καρβέλι έβαλαν ένα νόμισμα ή ένα χρυσαφικό. Καθώς οι άνθρωποι έτρωγαν τα ψωμιά, έβρισκαν μέσα τους τα δώρα, χαρίζοντας χαρά και ελπίδα σε όλους.

Έτσι γεννήθηκε το έθιμο της πίτας, που ονομάστηκε «βασιλόπιτα», και το οποίο συνεχίζει μέχρι σήμερα να υπενθυμίζει όχι μόνο τη σοφία και τη γενναιοδωρία του Αγίου Βασιλείου, αλλά και την αγάπη του για τον άνθρωπο και τη φροντίδα του για τους αδυνάτους.

Θείας Λειτουργία του Μεγάλου Βασιλείου

Κατανοώντας ο Άγιος Βασίλειος τις δυσκολίες που αντιμετώπιζαν κλήρος και λαός στην παρακολούθηση της μακράς Θείας Λειτουργίας και των ευχών του Αγίου Ιακώβου του Αδελφοθέου, παρακάλεσε τον Κύριο με νηστεία και προσευχή να του φανερώσει τρόπο να διευκολύνει τους πιστούς. Ο Κύριος, με θαυμαστό τρόπο που μόνο ένας Μέγας Πατέρας και Άγιος της Εκκλησίας θα μπορούσε να δει, του αποκάλυψε σε οπτασία την τέλεση της Θείας Μυσταγωγίας. Στην όραση αυτή, ο Άγιος είδε τον Κύριο μαζί με τους Αποστόλους να τελούν τη Λειτουργία, με τις ευχές να αποδίδονται όχι όπως ακριβώς ήταν γραμμένες στη Θεία Λειτουργία του Ιακώβου, αλλά σε συντομευμένη και οργανωμένη μορφή. Με βάση αυτή την αποκάλυψη, ο Άγιος Βασίλειος συνέθεσε τη δική του Θεία Λειτουργία, κατάλληλη για την κοινή λατρεία και την πνευματική ωφέλεια των πιστών.      

Τέλος, είναι σημαντικό να θυμόμαστε ότι ο Άγιος Βασίλειος, με τη ζωή και το έργο του, αντιπροσωπεύει τη φιλανθρωπία, τη σοφία και την πνευματική καθοδήγηση των ανθρώπων. Αντίθετα, ο «Κόκκινος Άγιος Βασίλης» αποτελεί εμπορική φιγούρα, δημιούργημα διαφημιστικών εκστρατειών, με στόχο την προώθηση προϊόντων και την ψυχαγωγία· εμφανίζεται χαμογελαστός, φορώντας κόκκινα ρούχα, χωρίς καμία σχέση με την πνευματική διάσταση της Εκκλησίας. Ο ιστορικός Άγιος Βασίλειος υπήρξε πραγματικό πρόσωπο, σοφός Πατέρας της Εκκλησίας και φιλάνθρωπος, που αφιέρωσε τη ζωή του στη διδασκαλία, τη φιλανθρωπία και την πνευματική καθοδήγηση των ανθρώπων, αφήνοντας πίσω του θεμέλια για την Ορθοδοξία και σημαντικά έργα όπως η Βασιλειάδα και η Θεία Λειτουργία του.

Ἀπολυτίκιον  

Εἰς πᾶσαν τὴν γῆν ἐξῆλθεν ὁ φθόγγος σου, ὡς δεξαμένην τὸν λόγον σου· δι’ οὗ θεοπρεπῶς ἐδογμάτισας, τὴν φύσιν τῶν ὄντων ἐτράνωσας, τὰ τῶν ἀνθρώπων ἤθη κατεκόσμησας. Βασίλειον ἱεράτευμα, Πάτερ Ὅσιε· πρέσβευε Χριστῷ τῷ Θεῷ, σωθῆναι τὰς ψυχὰς ἡμῶν

Επιμέλεια: Ευάγγελος Δραγάτης (με στοιχεία από Ορθόδοξος Συναξαριστής)