ΕΕ–Τουρκία: Επίσκεψη της επιτρόπου Μάρτα Κος – Στρατηγική ευκαιρία ή προσεκτική διαχείριση παγωμένων σχέσεων;

Ύστερα από χρόνια κατά τα οποία η Ευρωπαϊκή Ένωση αντιμετώπιζε την Τουρκία ως πρόβλημα φαίνεται πλέον να τη βλέπει ως μέρος της λύσης.

Καθώς οι διαπραγματεύσεις για την ειρήνη στην Ουκρανία αποκτούν δυναμική, ο πιθανός ρόλος της Τουρκίας στη μεταπολεμική τάξη πραγμάτων -ιδίως ως ειρηνευτική δύναμη και περιφερειακός διαμεσολαβητής στη Μαύρη Θάλασσα- την καθιστά κρίσιμο εταίρο για την ΕΕ.

 Ωστόσο, οι Βρυξέλλες κινούνται με προσεκτικά βήματα απέναντι σε μια χώρα που έχει οπισθοχωρήσει δημοκρατικά και της οποίας ο ισλαμιστής ηγέτης, Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν, έχει φυλακίσει προβεβλημένους πολιτικούς αντιπάλους.

Σε μια προσπάθεια να ξεπαγώσουν οι σχέσεις, η Επίτροπος Διεύρυνσης Μάρτα Κος θα επισκεφθεί την Τουρκία την Παρασκευή. Ενόψει του ταξιδιού της, η Κος δήλωσε σε γραπτή δήλωση:

 «Η ειρήνη στην Ουκρανία θα αλλάξει τις πραγματικότητες στην Ευρώπη, ιδίως στην περιοχή της Μαύρης Θάλασσας. Η Τουρκία θα είναι ένας πολύ σημαντικός εταίρος για εμάς».

«Η προετοιμασία για ειρήνη και σταθερότητα στην Ευρώπη προϋποθέτει την προετοιμασία μιας ισχυρής εταιρικής σχέσης με την Τουρκία», πρόσθεσε.

Η Τουρκία αποτελεί στρατιωτική υπερδύναμη. Διαθέτει τις δεύτερες μεγαλύτερες ένοπλες δυνάμεις στο ΝΑΤΟ και κατέχει κρίσιμη στρατηγική θέση στη Μεσόγειο και τη Μέση Ανατολή.

Ο έλεγχος του Βοσπόρου της προσδίδει τεράστια επιρροή στην περιφερειακή ασφάλεια, ενώ διαδραμάτισε καθοριστικό ρόλο στη συμφωνία για τη Μαύρη Θάλασσα τον Ιούλιο του 2022, η οποία επέτρεψε την ασφαλή διέλευση πλοίων που μετέφεραν ουκρανικά σιτηρά.

Η χώρα των 88 εκατομμυρίων κατοίκων έχει επίσης δηλώσει ότι είναι πρόθυμη να στείλει ειρηνευτικά στρατεύματα στην Ουκρανία εφόσον επιτευχθεί συμφωνία με τη Ρωσία και ότι θα αναλάβει ηγετικό ρόλο στην ασφάλεια της Μαύρης Θάλασσας.

Ωστόσο, οι σχέσεις ΕΕ–Τουρκίας έχουν επιδεινωθεί με την πάροδο των ετών και δεν έχουν βελτιωθεί από τη στροφή του Ερντογάν προς τον αυταρχισμό και την καταστολή των δημάρχων της αντιπολίτευσης.

 Παρότι επισήμως υποψήφια προς ένταξη χώρα, οι διαπραγματεύσεις έχουν παγώσει από το 2018.

«Στις πιο πρόσφατες εκθέσεις διεύρυνσης της ΕΕ έχουμε δει απομάκρυνση από τα ευρωπαϊκά πρότυπα, ιδίως στο κράτος δικαίου και τη δημοκρατία», δήλωσε η Κος.

«Γνωρίζω ότι η Τουρκία έχει μια πολύ μακρά δημοκρατική παράδοση και μια ισχυρή κοινωνία των πολιτών, και αυτό είναι που πρέπει να δούμε να ενισχύεται για να οικοδομηθεί εμπιστοσύνη μεταξύ της ΕΕ και της Τουρκίας».

Στην Άγκυρα, ως πρώτο βήμα προσέγγισης, η Κος θα παραστεί σε τελετή κατά την οποία η Ευρωπαϊκή Τράπεζα Επενδύσεων και η Τουρκία θα υπογράψουν δάνεια ύψους 200 εκατ. ευρώ για έργα ανανεώσιμων πηγών ενέργειας.

 Η ΕΤΕπ είχε αναστείλει τον νέο δανεισμό προς την Τουρκία το 2019 λόγω διαφωνίας για γεωτρήσεις πετρελαίου και φυσικού αερίου ανοιχτά της Κύπρου.

Επίσης την Παρασκευή, η Κομισιόν θα παρουσιάσει μελέτη για την «προώθηση μιας διαπεριφερειακής ατζέντας συνδεσιμότητας» με την Τουρκία, την Κεντρική Ευρώπη και τον Νότιο Καύκασο.

Η μελέτη, χαρτογραφεί τις επενδυτικές ανάγκες για την ενίσχυση των μεταφορών, του εμπορίου, της ενέργειας και των ψηφιακών διασυνδέσεων κατά μήκος του Διακαυκασιακού Διαδρόμου, ο οποίος συνδέει την Κίνα, την Κεντρική Ασία, τον Νότιο Καύκασο και τη Μαύρη Θάλασσα.

Πρόκειται για συμβολικά πρώτα βήματα επανένταξης της Άγκυρας στο ευρωπαϊκό πλαίσιο, όμως δεν είναι αυτό που πραγματικά επιθυμεί η Τουρκία από την ΕΕ — κι αυτό είναι η αναβάθμιση της συμφωνίας τελωνειακής ένωσης.

Η ισχύουσα συμφωνία υπογράφηκε το 1995.

Οι νέες εμπορικές συμφωνίες που υπέγραψαν οι Βρυξέλλες με την Ινδία και τη Mercosur (ομάδα χωρών της Νότιας Αμερικής) φέρνουν την Τουρκία σε μειονεκτική θέση. Μόλις τεθούν σε ισχύ, η Άγκυρα θα υποχρεωθεί να παρέχει αδασμολόγητη πρόσβαση σε προϊόντα από τις χώρες αυτές, χωρίς να απολαμβάνει αντίστοιχα οφέλη.

Ακόμη και ο Εκρέμ Ιμάμογλου, ο δημοκρατικά εκλεγμένος δήμαρχος Κωνσταντινούπολης, η σύλληψη του οποίου τον περασμένο Μάρτιο πυροδότησε μαζικές πανεθνικές διαδηλώσεις και διεθνή κατακραυγή, τάχθηκε υπέρ της αναβάθμισης της τελωνειακής ένωσης.

Σε μήνυμα που έστειλε από το κελί του προς την πρόεδρο της Ευρωπαϊκής Επιτροπής Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν, τον πρόεδρο του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου Αντόνιο Κόστα και την πρόεδρο του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου Ρομπέρτα Μέτσολα, ο Ιμάμογλου ζήτησε από την ΕΕ να εκσυγχρονίσει τη συμφωνία τελωνειακής ένωσης με την Τουρκία.

«Η Τελωνειακή Ένωση παραμένει το μοναδικό θεσμικό και κανονιστικό πλαίσιο που στηρίζει τις σχέσεις Τουρκίας–ΕΕ», ανέφερε σε ανάρτησή του στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης την Πέμπτη.

 «Μετά τις συμφωνίες ελεύθερου εμπορίου της ΕΕ με τη Mercosur και την Ινδία, οι ασύμμετρες συνέπειες για την Τουρκία γίνονται ολοένα και πιο εμφανείς».

Η αναβάθμιση της συμφωνίας θα απαιτούσε τη συναίνεση του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου. Ωστόσο, η Ελλάδα και η Κύπρος αντιτίθενται σθεναρά σε μια προσέγγιση χωρίς προηγούμενη χειρονομία καλής θέλησης από την Άγκυρα.

Η Κύπρος ζητά από την Άγκυρα να επιτρέψει την είσοδο κυπριακών πλοίων στα τουρκικά λιμάνια, σύμφωνα με αξιωματούχο της ΕΕ. Η Τουρκία δεν αναγνωρίζει την Κύπρο μετά τη διχοτόμηση του νησιού το 1974 ως αποτέλεσμα  της τουρκικής στρατιωτικής εισβολής.

«Η ισχύς κάθε μελλοντικής εταιρικής σχέσης πρέπει να στηρίζεται σε καλές πολιτικές σχέσεις με τα κράτη-μέλη μας, και ιδίως σε καλές σχέσεις γειτονίας και σχέσεις με την Κύπρο», δήλωσε η Κος.

Η υφυπουργός Ευρωπαϊκών Υποθέσεων της Κύπρου, Μαριλένα Ραούνα, δήλωσε    ότι η κυπριακή προεδρία του Συμβουλίου της ΕΕ «μπορεί να αποτελέσει ευκαιρία» για τις σχέσεις ΕΕ–Τουρκίας.

Όπως είπε, η Κύπρος «έχει επιδείξει εποικοδομητική στάση. Και αναμένουμε από την Τουρκία να πράξει το ίδιο».

Μέχρι στιγμής, η Άγκυρα έχει δείξει ελάχιστη διάθεση να απλώσει κλαδί ελιάς. Πέρυσι απέρριψε πρόταση του Κύπριου Προέδρου Νίκου Χριστοδουλίδη, σύμφωνα με την οποία η Τουρκία θα άνοιγε τα λιμάνια της σε πλοία υπό κυπριακή σημαία με αντάλλαγμα ευκολότερη πρόσβαση σε ευρωπαϊκές βίζες για Τούρκους επιχειρηματίες.

Ωστόσο, η αναδιαμόρφωση των γεωπολιτικών και εμπορικών σχέσεων από τον πρόεδρο των ΗΠΑ, Ντόναλντ Τραμπ, θα μπορούσε να ωθήσει την Ευρώπη και την Τουρκία ξανά πιο κοντά.

«Ο κόσμος αλλάζει και η ιστορία επιταχύνεται. Οι σχέσεις Τουρκίας–ΕΕ πρέπει επίσης να προσαρμοστούν», δήλωσε η πρέσβης της Τουρκίας στην ΕΕ, Γιαπράκ Μπαλκάν.

«Ο τρόπος για να γίνουν αυτές οι σχέσεις ισχυρότερες είναι να βασιστούν σε αμοιβαία συμφέροντα.

Ελπίζουμε ότι μπορούμε να οικοδομήσουμε αυτή τη φιλοσοφία με πολύ συγκεκριμένο τρόπο.

 Ο στρατηγικός στόχος της Τουρκίας παραμένει η ένταξη στην Ευρωπαϊκή Ένωση και αυτό πρέπει να αποτελεί τον οδηγό στις σχέσεις μας».

Η επανεκκίνηση των ενταξιακών διαπραγματεύσεων δεν βρίσκεται ακόμη στο τραπέζι της ΕΕ. Παρ’ όλα αυτά, η Κος δήλωσε ότι «πρέπει να δούμε με φρέσκια ματιά τις σχέσεις μας» με τη χώρα.

«Η επίσκεψή μου στην Άγκυρα… αφορά την ανοικοδόμηση της εμπιστοσύνης και τη διερεύνηση τρόπων ώστε η οικονομική μας σχέση να λειτουργήσει καλύτερα και για τις δύο πλευρές».