Η ιστορία της Κοζάνης από το 1870 έως το 1895 – Του Σταύρου Καπλάνογλου

Του Σταύρου Π. Καπλάνογλου Συγγραφέα -Ιστορικού ερευνητή.):

: ( ΤΑΝΖΙΜΑΤ – 1878  ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ ΜΠΟΥΡΙΝΟΥ — 1879 Η ΚΟΖΑΝΗ ΔΗΜΟΣ–  1883  ΣΥΓΧΡΟΝΟΣ ΜΥΛΟΣ  (ΤΖΑΜΙ ) — 1886 Ο ΑΞΙΩΜΑΤΙΚΟΣ ΣΧΟΙΝΑΣ ΠΕΡΙΓΡΑΦΕΙ ΤΗΝ ΚΟζΑΝΗ –1891 ΧΑΡΙΣΕΙΟΣ ΓΕΩΡΓΙΚΗ ΣΧΟΛΗ  — 1894  ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΚΟΖΑΝΗΣ  — 1894  ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΑ ΣΙΔΗΡΟΔΡΟΜΟΥ  ΣΤΟ ΣΟΡΟΒΙΤΣΑ —  1895  ΚΑΝΟΝΙΣΜΟΣ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑΣ — ΤΩΝ ΕΠΙΧΕΙΡΙΣΕΩΝ )

Πριν προχωρήσουμε στην εξιστόρηση των γεγονότων που συνέβησαν στην Κοζάνη μετά το 1870 θα πρεπε να αναφερθούμε σε μια προσπάθεια που έγινε από τους Οθωμανούς να εκσυχρονίσουν  την κρατική τους οντότητα παραμερίζοντας την μέχρι τότε τακτική τους έναντι μη μουσουλμανικών πληθυσμών, όπως διατεινόταν  τουλάχιστον,  που επηρέασε βεβαίως και την ζωή στην Κοζάνη .
*Η πολίτικη του Τανζιμάτ
Εξεδόθησαν με αυτή την πολίτικη κάποια διατάγματα  που ονομάσθηκε Τανζιματ και διήρκησε από το 1839 έως το 1876.
Η λέξη  Τανζιμάτ (Tanzimat) είναι οθωμανικός τουρκικός όρος  που σημαίνει «μεταρρυθμίσεις» ή «αναδιοργάνωση».
Η περίοδος αυτί θεωρήθηκε περίοδος  ριζικών μεταρρυθμίσεων στην Οθωμανική Αυτοκρατορία που είχε   στόχο τον εκσυγχρονισμό, την κεντρική διοίκηση και την κατοχύρωση δικαιωμάτων για όλους τους υπηκόους, ανεξαρτήτως θρησκείας.

Η Οθωμανική Αυτοκρατορία προχώρησε στην πολιτική του Τανζιμάτ  κυρίως για να αποτρέψει την ολοκληρωτική κατάρρευση, να εκσυγχρονίσει τις δομές της, να περιορίσει τις εθνοτικές εξεγέρσεις  όπως η Ελληνική Επανάσταση) και να ανακτήσει την ισχύ της ( στρατιωτική & οικονομική )   έναντι των Μεγάλων Δυνάμεων, εξασφαλίζοντας παράλληλα την εδαφική της ακεραιότητα μέσω φιλελεύθερων μεταρρυθμίσεων.
*ΟΙ επιπτώσεις την Κοζάνη της πολίτικης του Τανζιμάτ
Για την Κοζάνη, η περίοδος αυτή είχε μεικτό αλλά κυρίως θετικό πρόσημο, καθώς ενίσχυσε την οικονομική και κοινωνική της ανάπτυξη χωρίς αυτό να σημαίνει ότι δεν υπήρχαν και αρνητικές επιπτώσεις .

Θεωρητικά με τα διατάγματα το 1839  κατοχυρώθηκε ο σεβασμός στην τιμή, τη ζωή και την περιουσία των χριστιανών.
Αυτό επέτρεψε στους Κοζανίτες εμπόρους να δραστηριοποιηθούν με μεγαλύτερη ασφάλεια.
Η Κοζάνη εξελίχθηκε σε σημαντικό εμπορικό κέντρο, εκμεταλλευόμενη τις νέες ελευθερίες.
Η πόλη απέκτησε ισχυρή αστική τάξη που συνδεόταν με τις αγορές της Κεντρικής Ευρώπης κάτι που βεβαίως είχε κατακτήσει και τα προηγούμενα χρονιά λόγω της σχετικής αυτονομίας είχε και  που ήταν αποτέλεσμα των προνομίων που εξασφαλίσει ο Χαρίσης Τράντας στα μέσα του 17ου αιώνα.
Οι μεταρρυθμίσεις ευνόησαν την ίδρυση σχολείων και την ενίσχυση της Δημοτικής Βιβλιοθήκης Κοζάνης, καθιστώντας την πόλη “φάρο” του Ελληνικού πολιτισμού στη Μακεδονία.
Αυτό μπορεί να εξηγήσει εν μέρη και τους αριθμούς που  παραθέσαμε για 2 απογραφές στη προηγούμενη δημοσίευση μας, όπου το 1870 η Κοζάνη εμφανίζεται με 5000 κατοίκους και 5 χρόνια αργότερα ο πληθυσμός εμφανίζεται να είναι  8000 κάτοικοι .
Όμως τα διατάγματα αυτά δεν είχαν μόνον θετικές επιπτώσεις.
Παρά την κατάργηση του παλιού συστήματος εκμίσθωσης φόρων , οι νέες οικονομικές ανάγκες της Αυτοκρατορίας συχνά οδηγούσαν σε βαριά φορολογία για τους καλλιεργητές της υπαίθρου.

Για πρώτη φορά, οι μη μουσουλμάνοι κλήθηκαν να υπηρετήσουν στον στρατό ή να πληρώνουν ειδικό φόρο απαλλαγής , γεγονός που προκάλεσε αντιδράσεις.
Οι μεταρρυθμίσεις συχνά προσέκρουαν στην αυθαιρεσία τοπικών Οθωμανών αξιωματούχων που αρνούνταν να εφαρμόσουν τις νέες ισότητες στην πράξη.
* Η  αποτυχία της πολιτικής του Τανζιμάτ .
Τελικά, η εσωτερική δυναμική των μεταρρυθμίσεων ανακόπηκε το 1876 από τον Σουλτάνο Αμπτούλ Χαμίτ Β’  ο οποίος ανέστειλε το σύνταγμα και επέβαλε ένα πιο αυταρχικό μοντέλο διακυβέρνησης.
Ο λόγος από ότι φαίνεται ήταν με δυο λογία , η αντίσταση από το κατεστημένο , η οικονομική αδυναμία , η άνοδος των Εθνικισμών που αντί να ενώσει τους λαούς της  κατά των Οθωμανών ,τροφοδότησε τις εθνικές διεκδικήσεις των χριστιανικών πληθυσμών στα Βαλκάνια, οι αργοί ρυθμοί και η γραφειοκρατία και βεβαίως όπως πάντα , οι παρεμβάσεις  των μεγάλων δυνάμεων από την Ευρώπη  που συχνά χρησιμοποιούσαν το πρόσχημα των μεταρρυθμίσεων για να παρεμβαίνουν στα εσωτερικά της αυτοκρατορίας, εξυπηρετώντας τα δικά τους γεωπολιτικά συμφέροντα.

Ι. 1878 ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ ΤΟΥ ΜΠΟΥΡΙΝΟΥ
Επανάσταση των Μακεδόνων το 1878, είχε ως σκοπό την κατάργηση της Συνθήκης του Αγίου Στεφάνου, -σύμφωνα με την οποία το μεγαλύτερο μέρος της Μακεδονίας θα προσαρτούνταν στη Βουλγαρία- και την ένωση της Μακεδονίας με την Ελλάδα. Είχε προηγηθεί ο Ελληνοτουρκικός πόλεμος του 1878 κατά τον οποίο η Ελλάδα είχε κηρύξει στις 2 Φεβρουαρίου τον πόλεμο εναντίον της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, όπου οι ελληνικές δυνάμεις μετά την προέλαση τους, υποχωρούν στις αρχικές τους θέσεις έπειτα από μεσολάβηση των μεγάλων δυνάμεων και την υπογραφή της Συνθήκης του Αγίου Στεφάνου.
Αναφέρεται ότι επαναστατικές εστίες την ίδια χρονιά, εντοπίζονται παράλληλα με τη Μακεδονία στη Θεσσαλία και την Κρήτη, με αίτημα την ένωση με το Ελληνικό κράτος. Στη Μακεδονία παρατηρήθηκε μεγαλύτερη προθυμία και ζωηρότερος ενθουσιασμός απ’ ότι στην στη Θεσσαλία[2]. Η επανάσταση είχε δύο κύριες εστίες στη Μακεδονία, η μία βρισκόταν στον Όλυμπο, και η άλλη στο Βούρινο.

*Η εξέγερση ξεκίνησε στο όρος Βούρινο με επικεφαλής τον Αναστάσιο Πηχεών.
Στις 18 Φεβρουαρίου 1878, εξεγερμένοι από διάφορα μέρη της Δυτικής Μακεδονίας, σχημάτισαν στον οικισμό Μπούρινοςα[›] την «Προσωρινή Κυβέρνησις της εν Μακεδονία επαρχίας Ελιμείας», ζητώντας την κατάργηση της συνθήκης του Αγίου Στεφάνου και την Ένωση της Μακεδονίας με την Ελλάδα.
Το θέρος του 1878, περίπου 15.000 ένοπλοι κλιμάκωσαν ένα ανταρτοπόλεμο στα ορεινά της Δυτικής Μακεδονίας από την Κοζάνη έως το Μοναστήρι.
Οι επαναστάτες της Δυτικής Μακεδονίας δεν είχαν καμία βοήθεια από το Ελληνικό κράτος.
Η Μακεδονική επανάσταση του 1878 δεν πέτυχε το σκοπό της. Καταγράφηκε όμως διεθνώς η αντίθεση του Ελληνικού πληθυσμού της Μακεδονίας στην προσάρτησή του σε μια Μεγάλη Βουλγαρία, και παράλληλα ενισχύθηκε η διπλωματική θέση της Ελλάδας αλλά και όσων χωρών αντιτίθενται στη Συνθήκη του Αγίου Στεφάνου.

Έτσι με μια νέα συνθήκη στο Συνέδριο του Βερολίνου τον Ιούνιο του 1878, τα Μακεδονικά εδάφη παρέμειναν Οθωμανικά και δεν προσαρτήθηκαν στη Βουλγαρία. Ο οικισμός  του χωρίου Μπουρινος εγκαταλείφθηκε και οι κάτοικοί του μετοίκησαν 4 χλμ. νοτιότερα, δημιουργώντας τον οικισμό Χρώμιο.
Στο σημείο  αυτο και με πρωτοβουλία του αείμνηστου δάσκαλου Κώστα Σιαμπανόπουλου που καταγόταν από το Χρώμιο και του Συνδέσμου Γραμμάτων και Τεχνών Νομού Κοζάνης , δημιουργήθηκε το Μουσείο Μακεδονικού Αγώνα  το 1989 είναι ο ιστορικό χώρος όπου τον Φεβρουάριο του 1878 κηρύχθηκε η επανάσταση κατά της Συνθήκης του Αγίου Στεφάνου.
: Βρίσκεται σε υψόμετρο στο όρος Μπούρινος,  και περίπου 37 χλμ. από την Κοζάνη.    Πρόκειται για ένα υπαίθριο μουσείο που εκτείνεται σε μια έκταση Περιλαμβάνει προτομές Μακεδονομάχων, το μνημείο των πεσόντων, καθώς και τον αναπαλαιωμένο ναό του Αγίου Νικολάου, όπου ευλογήθηκαν τα όπλα των επαναστατών το 1878.

*ΤΑ ΓΕΓΟΝΟΤΑ ΤΟ ΠΑΛΙΟ ΧΩΡΙΟ ΜΠΟΥΡΙΝΟΣ
Η εξέγερση ξεκίνησε  με επικεφαλής τον Αναστάσιο Πηχεών.
Στις 18 Φεβρουαρίου 1878, εξεγερμένοι από διάφορα μέρη της Δυτικής Μακεδονίας, σχημάτισαν στον οικισμό Μπούρινος την «Προσωρινή Κυβέρνησις της εν Μακεδονία επαρχίας Ελιμείας», ζητώντας την κατάργηση της συνθήκης του Αγίου  Στεφανου .
Το θέρος του 1878, περίπου 15.000 ένοπλοι κλιμάκωσαν ένα ανταρτοπόλεμο στα ορεινά της Δυτικής Μακεδονίας από την Κοζάνη έως το Μοναστήρι. σεφάνου και την Ένωση της Μακεδονίας με την Ελλάδα.
Η επαναστατική δράση στο Μπούρινο (Βούρινο) της Κοζάνης το 1878, η οποία αποτέλεσε μέρος της ευρύτερης Μακεδονικής Επανάστασης κατά της Συνθήκης του Αγίου Στεφάνου, διακόπηκε κυρίως λόγω των εξής παραγόντων

Έλλειψη Οργάνωσης και Εφοδιασμού.Οι επαναστάτες της Δυτικής Μακεδονίας δεν έλαβαν την απαραίτητη στρατιωτική ή υλική βοήθεια από το επίσημο ελληνικό κράτος, το οποίο βρισκόταν υπό την πίεση των Μεγάλων Δυνάμεων.
Οι οθωμανικές δυνάμεις αντέδρασαν δυναμικά, καταπνίγοντας τις εστίες της εξέγερσης. Μετά την πτώση της επαναστατικής έδρας στο Λιτόχωρο, το ηθικό και η συνοχή των ομάδων στον Μπούρινο επηρεάστηκαν σημαντικά.
Η δράση των ανταρτικών σωμάτων στις ορεινές περιοχές δυσχέρανε υπερβολικά κατά τη διάρκεια του χειμώνα του 1878, οδηγώντας στην τελική κάμψη της αντίστασης.
Παρά τη διακοπή της, η επανάσταση πέτυχε τον διπλωματικό της στόχο: κατέδειξε διεθνώς την αντίθεση του ελληνικού πληθυσμού στη δημιουργία της “Μεγάλης Βουλγαρίας” και συνέβαλε στην αναθεώρηση των όρων με τη Συνθήκη του Βερολίνου
*Αναστάσιος Πηχεών.  (Διευθυντής του ημιγυμνασίου Κοζάνης)
Ο Αναστάσιος Πηχεών (1836–1913) υπήρξε μια εμβληματική μορφή του ελληνισμού της Μακεδονίας, δάσκαλος και πρωτεργάτης της επαναστατικής δράσης κατά τον 19ο αιώνα.
Γεννήθηκε στην Αχρίδα και είχε βλάχικη καταγωγή. Σπούδασε στη Φιλοσοφική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών, όπου ήρθε σε επαφή με τις ιδέες του αλυτρωτισμού.

Υπηρέτησε ως δάσκαλος στην Κλεισούρα και την Καστοριά, ενώ την περίοδο 1876-1878 διετέλεσε διευθυντής του ημιγυμνασίου Κοζάνης. Χρησιμοποίησε την εκπαίδευση για να ενισχύσει την ελληνική εθνική συνείδηση.
Το 1867 ίδρυσε στην Καστοριά μια μυστική οργάνωση (αρχικά “Εθνική Επιτροπή”), η οποία μετονομάστηκε σε «Νέα Φιλική Εταιρεία». Στόχος της ήταν η προετοιμασία ένοπλης εξέγερσης στη Μακεδονία.
Ο Πηχεών ήταν ο πνευματικός και οργανωτικός ηγέτης της εξέγερσης στον Μπούρινο.
Συντόνισε τα δίκτυα των οπλαρχηγών, την προμήθεια όπλων από την Ελλάδα και τη σύνταξη υπομνημάτων προς τις Μεγάλες Δυνάμεις.
Μετά την καταστολή της επανάστασης, συνέχισε τη μυστική δράση του μέχρι το 1888, όταν η οργάνωσή του αποκαλύφθηκε από τις οθωμανικές αρχές που εμεινε στην ιστορία ως «υπόθεση Πηχεώνος».

Η «υπόθεση Πηχεώνος» (ή Πηχιώνος) αναφέρεται στην εξέλιξη μιας ελληνικής επαναστατικής οργάνωσης στη Μακεδονία το 1888 από τις οθωμανικές αρχές.Ο Πήχεων ίδρυσε τη «Νέα Φιλική Εταιρεία» με σκοπό την προετοιμασία ένοπλης εξέγερσης για την απελευθέρωση της Μακεδονίας. Η οργάνωση προδόθηκε στις οθωμανικές αρχές, οδηγώντας σε μαζικές συλλήψεις Ελλήνων λογίων και προκριτών στην Καστοριά, την Κοζάνη, τη Σιάτιστα και άλλες πόλεις. Ο Πηχεών και άλλοι συνεργάτες του συνελήφθησαν και καταδικάστηκαν σε εξορία ή φυλάκιση. Η υπόθεση θεωρείται μία από τις πρώτες οργανωμένες προσπάθειες του ελληνισμού της Μακεδονίας ενάντια στην οθωμανική κυριαρχία και τη βουλγαρική προπαγάνδα, προαναγγέλλοντας τον Μακεδονικό Αγώνα.

*Ποιο συμμετείχαν από την Κοζάνη στην εξέγερση στον Μπούρινο.
* Ο Κωνσταντίνος Γκοβέδαρος υπήρξε ένας από τους σημαντικότερους Κοζανίτες παράγοντες της Επανάστασης του 1878, υπηρετώντας ως μέλος και ηγετικό στέλεχος της Προσωρινής Κυβέρνησης της Επαρχίας Ελίμειας.
Ο Γκοβέδαρος, μέλος επιφανούς οικογένειας της Κοζάνης, συμμετείχε ενεργά στη λήψη των αποφάσεων στον Μπούρινο.
Υπήρξε συνυπογράφων της επαναστατικής διακήρυξης προς τις Μεγάλες Δυνάμεις, με την οποία ζητούνταν η κατάργηση της Συνθήκης του Αγίου Στεφάνου.
Μαζί με τον πρόεδρο Ευάγγελο Κοροβάγγο, οργάνωσε την υποστήριξη των επαναστατικών σωμάτων από την πόλη της Κοζάνης, η οποία λειτουργούσε ως κέντρο ανεφοδιασμού και πληροφόρησης.
Η επανάσταση υποστηρίχθηκε από μια ευρεία συμμαχία προκρίτων, λογίων και οπλαρχηγών της περιοχής:
*Κωνσταντίνος Σιμανίκας: Ιατρός από την Κοζάνη, ο οποίος ανέλαβε χρέη Γραμματέα της Προσωρινής Κυβέρνησης.
*Ιωάννης Γκοβέδαρος: Επίσης στέλεχος της οικογένειας με σημαντική προσφορά στην οργάνωση των δικτύων της “Νέας Φιλικής Εταιρείας”.
*Νικόλαος Χαλκιάς: Σημαντική προσωπικότητα της εποχής που βοήθησε στη διασύνδεση των επαναστατών με τα προξενεία.
*Οπλαρχηγός Ζήσης Σωτηρίου που καταγόταν από τα Σερβια Κοζάνης άλλα ζούσε στην Ουγγαρία: Παρόλο που είχε δράσει και στην επανάσταση του 1821 σε νεαρή ηλικία, επέστρεψε ως γηραιός πλέον ηγέτης για να εμψυχώσει τα σώματα στον Μπούρινο.
*Ιωσήφ Λιάτης:
Οπλαρχηγός που ηγήθηκε στρατιωτικών επιχειρήσεων κατά των οθωμανικών αποσπασμάτων στην περιοχή της Ελίμειας. Δεν ήταν μόνο οπλαρχηγός, αλλά και γραμματέας της προσωρινής επαναστατικής κυβέρνησης που συγκροτήθηκε στον Μπουρινο

*Η συμβολή της πόλης της Κοζάνης
Η πόλη της Κοζάνης δεν έγινε πεδίο μαχών για να προστατευθεί ο άμαχος πληθυσμός, αλλά αποτέλεσε το «μυαλό» της επανάστασης.
Οι Κοζανίτες πρόκριτοι χρησιμοποίησαν τις επαφές τους με την Ευρώπη για να στείλουν υπομνήματα που αποδείκνυαν τον ελληνικό χαρακτήρα της Μακεδονίας, γεγονός που έπαιξε καθοριστικό ρόλο στις μετέπειτα διπλωματικές εξελίξεις στο Βερολίνο.

ΙΙ.  1879 ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΑ ΤΟΥ ΔΗΜΟΥ ΚΟΖΑΝΗΣ
Το 1879, η Κοζάνη αναγνωρίστηκε ως Δήμος ) εντός της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, μια εξέλιξη που βοηθήθηκε από την οικονομική άνθηση λόγω του εμπορίου, την παρουσία ισχυρών απόδημων Κοζανιτών, και την ανάγκη οργάνωσης της χριστιανικής κοινότητας.
Έρωτος δήμαρχος ο Νικόλαος Χαλκιάς  ένας άνθρωπος δραστήριος που είχε φιλικές σχέσεις με τις Οθωμανικής αρχές της περιοχής  των Σερβιτόρων που τον υποστήριξαν  στο έργο του και για τον οποίο οι Κοζανιτες είχαν θετική γνώμη .
Προσμετράται στο έργο του ,η ρυμοτομία της πολύς και ο καλλωπισμούς της αγοράς,και πολλά δημοτικά έργα που άλλαξαν την μορφή της πόλης, ενδυνάμωσαν την συγκοινωνία με τους γύρω οικισμούς, με αποτέλεσμα να αυξηθεί η εμπορική κίνηση.
Ιδιαίτερη προσοχή έδωσε και στον δρόμο που ένωνε την Κοζανη με το Μοναστήρι που ήταν η έδρα της κεντρικής διοίκησης  (Βαλαετιου )
Βλέποντας την ανάπτυξη της πολύς και το θετικό έργο που γινόταν οι έμποροι που βρισκόταν κυρίως στην Αυστρία και την Ουγγαρία έφεραν πλούτο, επιτρέποντας την αυτοδιοικητική οργάνωση. βοήθησαν στην λειτουργία των σχολείων οικονομικά  και ο ρόλος της πόλης ως κέντρο της περιοχής προσέλκυσε πληθυσμό από τα γύρω χωριά, καθιστώντας απαραίτητη τη θεσμική διοίκηση
Το δημαρχείο στεγαζόταν στο κέντρο της πόλης, κοντά στην κεντρική πλατεία και το καμπαναριό του Αγίου Νικολάου στην ίδια θέση που βρίσκεται και σήμερα που  κατεδαφίστηκε  και την δεκαετία του 1930 και κτίσθηκε  το τωρινό νεοκλασικό
III . 1883  ΚΤΙΖΕΤΑΙ ΤΟ <<ΤΖΑΜΙ ΤΗΣ ΚΟΖΑΝΗΣ ; >>

Το λεγόμενο «Τζαμί» της Κοζάνης δεν είναι θρησκευτικό μνημείο, αλλά η καπνοδόχος ενός ιστορικού μηχανόμυλου (αλευρόμυλου) που αποτελεί ένα από τα ελάχιστα σωζόμενα δείγματα της πρώιμης βιομηχανικής ιστορίας της πόλης. : Ο μύλος οικοδομήθηκε το 1883 με ιταλικά κεφάλαια.
Βρίσκεται στη συνοικία «Γιτιά», επί της οδού Πλαταιών.Ήταν ένας εξελιγμένος για την εποχή του μηχανόμυλος που λειτουργούσε ενδεχομενα με την καύση τοπικού άνθρακα, όπως λιγνίτη ή ξυλίτη.Το φουγάρο έλαβε αυτή τη λαϊκή ονομασία από τους κατοίκους λόγω της ομοιότητάς του με μιναρέ, καθώς Το κυρίως κτίριο του εργοστασίου καταστράφηκε από πυρκαγιά πριν από το 1930, αφήνοντας την καπνοδόχο ως το μοναδικό ορατό ίχνος της μονάδας.
Ο αξιωματικός του Ελληνικοί Στράτου που πέρασε από την περιοχή τον καταγραφή ,αναφερόμενος μάλιστα και στην έλλειψη καύσιμης  ίλης που υπήρχε εκείνη την εποχή , γράφοντας :<< Έκτος δε της πόλεως κείται ατμόμυλος αλέθων υπαρχούσης καύσιμου ύλης 6-8 χιλιάδας οκτάδας σίτου >>
.Σήμερα, η καπνοδόχος στέκει ως ιστορικό τοπόσημο, υπενθυμίζοντας την πρώτη απόπειρα εκβιομηχάνισης στην Κοζάνη κατά τα τέλη του 19ου αιώνα.

IV.  1886 ΟΔΟΙΠΟΡΙ ΚΑΙ ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΝΙΚΟΛΑΟΥ ΣΧΙΝΑ ΤΑΓΜ. ΜΗΧΑΝΙΚΟΥ –ΤΙ ΓΡΑΦΕΙ ΓΙΑ ΤΗΝ ΚΟΖΑΝΗ ΚΑΙ ΤΗΝ ΓΥΡΩ ΠΕΡΙΟΧΗ
Οδοιπορικαί Σημειώσεις Μακεδονίας, Ηπείρου, Νέας Οροθετικής Γραμμής και Θεσσαλίας» (1886) του Ταγματάρχη Μηχανικού Νικολάου Σχινά αποτελούν κορυφαία γεωγραφική, στατιστική και στρατιωτική καταγραφή των ελληνοφώνων περιοχών υπό οθωμανική κυριαρχία. Το έργο παρέχει λεπτομερή στοιχεία για πληθυσμούς, οικισμούς, οδικά δίκτυα και τοπιογραφία της εποχής.
Ο  συγγραφέας: Νικόλαος Θ. Σχινάς (Ταγματάρχης Μηχανικού).το 1886 κάνει αναλυτικές περιγραφές της Μακεδονίας, της Ηπείρου, της Θεσσαλίας και της τότε νέας οροθετικής γραμμής (σύνορα).    Θεωρείται ανεκτίμητη πηγή για την ιστορική γεωγραφία, τη δημογραφία (πληθυσμιακή σύνθεση ανά θρήσκευμα/γλώσσα) και τη στρατιωτική τοπογραφία της περιόδου.
Μέσα σε αυτές συμπεριλαμβάνεται η πόλη της Κοζάνης και η γύρω περιοχή .

*ΠΟΛΗ KOZANH
Η Κοζάνη βρίσκεται στις πλαγιές ενός παρακλαδιού του Βέρμιου και είναι κατάφυτη με αμπελώνες.
Υπάρχει με διοικητήριο  και έχει 6 γειτονίες και 60 μεγάλες ιδιωτικές κατοικίες    με 8000 κατοίκους από τους οποίους οι 500  είναι Μωαμεθανοί.
Υπάρχουν και άλλες κατοικίες , καλά χτισμένες με άφθονα νερά και πολλοίς κήπους
Οι δρόμοι είναι ευρύχωροι .
Έχει 12 εκκλησίες στο κέντρο ψηλό κωδωνοστάσιο μπορεί να γίνει σκοπιά.
Με ευρύχωρη μητρόπολη
Έχει 5 σχολεία . Και 60 μεγάλες ιδιωτικές κατοικίες – Στρατώνα που χωρά 200 άτομα
Υδρόμυλους 7  -Ξυλουργία 4  – Σιδηρουργία 10   –  Κλιβάνους 10  – Αποθήκες  9 – Χανιά  12
Βαφεία 20 μεγάλα και 6 μικρά .
Έξω από την πολύ υπάρχει ατμόμυλος που αλέθει 6  έως 8 χιλιάδες οκάδες σίτου όταν υπάρχει καύσιμος ύλη. (πρόκειται για το λεγόμενο   << τζαμί >> της Γιτίας που είναι το φουγάρο του ατμόμυλου που απέμεινε  ) Οι δε κάτοικοι είναι έξυπνοι ,φιλόξενοι, φιλοπάτριδες και καταγίνονται  κυρίως με την γεωργία , κάποιοι από αυτούς με το επιτόπιο εμπόριο .

*ΠΕΡΙΟΧΗ ΚΟΖΑΝΗΣ (Καζάς Σερβίων  )
Γράφει ακόμα και για την γύρω περιοχή:
Υπάρχουν 24000 Χριστιανοί και 15000  Μωαμεθανοί  που ζουν σε 40 χριστιανικά χωριά και 30 χωριά Οθωμανών.
* Παράγουν :
88000      Οκάδες σιτάρι
104000    Οκάδες  κριθάρι
28000      Οκάδες  καλαμπόκι
50000      Οκάδες  άχυρο και
25000      Οκάδες χόρτο
*Υπάρχουν :400 Μουλάρια  —   900 Άλογα — 250 Γαϊδούρια  –700  Βόδια .
Κάρα εγχώρια 350   —  Σκαπάνες  6000  — και 4500  φκιάρια..
Ακόμη 22 υδρόμυλοι ,19 χάνια και  20 κλίβανοι.

V. 1895 ΧΑΡΙΣΕΙΟΣ ΓΕΩΡΓΙΚΗ ΣΧΟΛΗ
Γνωστή ιστορικά για τη σύνδεσή της με την περιοχή του Ισβόρου (σημερινή Λευκόβρυση), αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα κεφάλαια της εκπαιδευτικής και αγροτικής ιστορίας της περιοχής.
Ο Παύλος Χαρίσης (1830-1891), γόνος μεγάλης κοζανίτικης οικογένειας που διέπρεψε στη Βουδαπέστη, υπήρξε ένας από τους επιφανέστερους εθνικούς ευεργέτες της Κοζάνης.
Με τη διαθήκη του, κληροδότησε το σύνολο σχεδόν της περιουσίας του για την ίδρυση και συντήρηση ενός πρότυπου γεωργικού ιδρύματος στην πατρίδα του. στόχος του ήταν η αναβάθμιση της τοπικής οικονομίας μέσω της επιστημονικής κατάρτισης των αγροτών στις νέες καλλιεργητικές μεθόδους.
Η σχολή ιδρύθηκε στην περιοχή Ίσβορος (Λευκόβρυση), μια τοποθεσία που επιλέχθηκε λόγω των πηγών νερού και της ευφορίας του εδάφους.
Το ίδρυμα λειτούργησε ως Χαρίσειος Γεωργική Σχολή. Κατά τη διάρκεια της λειτουργίας της, αποτέλεσε κέντρο καινοτομίας, εισάγοντας νέες καλλιέργειες και τεχνικές που δεν ήταν γνωστές στην οθωμανική ακόμα Μακεδονία.

Με το πέρασμα των δεκαετιών και τις αλλαγές στο εκπαιδευτικό σύστημα, οι εγκαταστάσεις της σχολής άλλαξαν χρήση, παραμένοντας όμως ένα εμβληματικό τοπόσημο που μαρτυρά την πνευματική και οικονομική άνθηση της Κοζάνης κατά τον 19ο και 20ό αιώνα.
Λειτουργούσε έως την δεκαετία του 1960 και υπογράφων το σημερινό άρθρο εργάσθηκε ένα καλοκαίρι στην σχολή, όντας φοιτητής της Γεωπονίας υπό την διεύθυνση του αείμνηστου γεωπόνου ονόματι ΖωντανΌς .
.Στην έκταση της γεωργικής σχολής υπήρχε ανοιχτή δεξαμενή περίπου 40 τετραγωνικών μέτρων και βάθους 2 μέτρων, που χρησίμευε  για το πότισμα των κήπων και των ζώων της σχολής.

Τα τολμηρά παιδιά της ηλικίας μου τα καλοκαιριά κολυμπούσαν στην δεξαμενή παρά το γεγονός ότι υπήρχε μεγάλος κίνδυνος  την δεκαετία του 1950 /1960
Εκεί περνούσαν τα καλοκαιρινά μεσημέρια τους τα παιδιά του χωριού καθώς και  της Κοζάνης που κατέβαιναν συχνά για να παίξουν στα νερά της και να κολυμπήσουν στα λίγα τετραγωνικά της, χωρίς να λείπει ο κίνδυνος από το βάθος της δεξαμενής και την καθαρότητα του νερού.
Πιο πέρα ήταν τα βουστάσια και τα χοιροστάσια καθώς και ο οπωρώνας (από αμυγδαλιές και δαμασκηνιές) που χρησίμευε κυρίως για την εκπαίδευση των μαθητευόμενων στο κλάδεμα, στις καλλιέργειες και τις άλλες αγροτικές επιδόσεις. Το 1941 χρησιμοποιήθηκε  ως στρατόπεδο από τους Γερμανούς και έπειτα  από το 2ο Σύνταγμα Πυροβολικού, ενώ  στον εμφύλιο υπήρξε κατάλυμα των αμάχων των γύρω περιοχών.
Απο το 1984  μέχρι σήμερα άρχισαν να στεγάζονται σταδιακά στο κεντρικό κτίριο το Τμήμα Συγκοινωνιών της Νομαρχίας Κοζάνης,  και υπηρεσίες του Ν. Κοζάνης,  όπως το  Κέντρο Τεχνικού Ελέγχου Οχημάτων (Κ.Τ.Ε.Ο.), η Δασική Υπηρεσία, το Κτηνιατρικό Εργαστήριο, η Κ.Ε.Π.Π.Η.Υ.Ε.Λ.  Δ/νση Κτηνιατρικής, η Τοπογραφική Υπηρεσία, το Εργαστήριο Δημόσιων Έργων, το Τοπικό Κέντρο Αγροτικής Ανάπτυξης και το Ινστιτούτο Γεωλογικών & Μεταλλευτικών Ερευνών (Ι.Γ.Μ.Ε.).Τελος κατασκευάσθηκε το γήπεδο ποδοσφαίρου Λευκόβρυσης, και το  Κλειστό Δημοτικό Γυμναστήριο.

VI. 1894  ΒΑΛΤΑΔΩΡΕΙΟΝ ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΚΟΖΑΝΗΣΤο Βαλταδώρειο Γυμνάσιο Κοζάνης αποτελεί ένα από τα ιστορικότερα εκπαιδευτικά ιδρύματα της πόλης, με την πορεία του να συνδέεται άμεσα με την εθνική ευεργεσία και τις κοινωνικοπολιτικές αλλαγές της περιόδου 1894-1912.Ο Αρχιερέας Ευγένιος[ως επίσκοπος Σερβίων και Κοζάνης το 1849 έθεσε ως στόχο του την ίδρυση Λυκείου στην Κοζάνη. . Η δωρεά του προκατόχου του Βενιαμίν με 25.000 γρόσια στο ελληνικό σχολείο της Κοζάνης ήταν η αρχή. Οι έφοροι της Σχολής κινητοποίησαν τους απανταχού Κοζανίτες με επιστολές. Ζήτησαν τη βοήθειά τους. Μέσα σε δύο χρόνια, συγκεντρώθηκε το ποσό των 185.636 γροσίων, αρκετά μεγάλο για την εποχή. Ωστόσο, αντί να ιδρυθεί γυμνάσιο, ανεγέρθηκε το καμπαναριό, το οποίο σήμερα αποτελεί ορόσημο της πόλης. Κόστισε 62.152 γρόσια και 37 παρελάσεις με τον αρχιτεχνίτη Ανδρέα Κάλφα από την Εράτυρα. Πριν από την ίδρυση του Βαλταδωρείου , λειτουργούσε ως Γυμνάσιο ως κατώτερη βαθμίδα δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης, η ολοκλήρωση της Γυμνάσιου  γινόταν στη Σιάτιστα και στο Τσοτύλι.

Το Βαλταδώριο ιδρύθηκε τελικά με δωρεά των Λαμπρυυ και του Βασιλη  Βαλταδωρου , παράλληλα με τη δημιουργία του ιστορικού γυμνασίου Τσοτυλίου το 1871 και του γυμνασίου Σιάτιστας το 1888 από τον Ιωάννη Τραπαντζη .
Τα θεμέλια τέθηκαν τον Ιούνιο του 1899 και στις 30/1/1901 έγιναν τα επίσημα εγκαίνια στον  Άγιο Νικόλαο.
Το γυμνάσιο στεγαζόταν στον επάνω όροφο και οι μαθητές φοιτούσαν μετά από εξετάσεις. Δεχόταν αγόρια και κορίτσια.
Το 1937 χωρίστηκε σε Γυμνάσιο Αρρένων και Θηλέων  και το τελευταίο μεταφέρθηκε στον 2ο όροφο του  Ε’ Δημοτικού σχολείου. Κατά τη διάρκεια της κατοχής, οι Γερμανοί το επιτάξανε.

Ο πρώτος διευθυντής ήταν ο Π. Λίουφης . Το 1920-1933 ήταν  ο Γ. Μικρού  και μετά ο Γιαννης Σταματέλλος .
*Ιστορικό Δημιουργίας του κτιρίου  (1894 – 1912)
Η Διαθήκη (1894): Η ιστορία του ξεκινά το 1894, όταν ο Κοζανίτης έμπορος Λάμπρος Βαλταδώρος, κάτοικος Βουκουρεστίου, κληροδότησε ένα σημαντικό χρηματικό ποσό στη γενέτειρά του για την ίδρυση σχολείου.
: Μέχρι το 1912, το σχολείο λειτουργούσε υπό το καθεστώς της Οθωμανικής διοίκησης, αποτελώντας πνευματικό φάρο για τον ελληνισμό της περιοχής.
Με την απελευθέρωση της Κοζάνης από τον ελληνικό στρατό, το σχολείο πέρασε στην εποπτεία του νεοσύστατου ελληνικού κράτους και του Υπουργείου Παιδείας.

Το (1912 – 1955)Το σχολείο λειτούργησε ως εξατάξιο Γυμνάσιο Αρρένων, στεγασμένο στο εμβληματικό κτίριο που δεσπόζει στο κέντρο της πόλης.
Η δομή του παρέμεινε σταθερή μέχρι τις μεγάλες μεταρρυθμίσεις που ακολούθησαν τις επόμενες δεκαετίες. Το 1955 σηματοδοτεί μια περίοδο όπου το κτίριο συνέχιζε να αποτελεί το κύριο εκπαιδευτικό κέντρο δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης για τους μαθητές της Κοζάνης.
Σήμερα, στο ιστορικό διδακτήριο στεγάζεται το 1ο Γυμνάσιο Κοζάνης, συνεχίζοντας την παράδοση του ονόματος του ευεργέτη του.

VII. 1894 ΣΥΝΘΕΣΗ  ΜΕ ΤΗΝ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ ΣΙΔΗΡΟΔΡΟΜΙΚΩΣ ΜΕΣΩ ΣΟΡΟΒΙΤΣ (Αμύνταιου)
1894  Ο σιδηροδρομικός σταθμός Αμυνταίου, /Σόροβιτς εξυπηρέτησε  την πολη της Κοζανης
που λειτουργεί από τα τέλη του 19ου αιώνα (περίπου 1894) ως μέρος της γραμμής Θεσσαλονίκης – Φλώρινας, αποτελεί κομβικό σημείο της Δυτικής Μακεδονίας. Αναπτύχθηκε σημαντικά μετά το 1955 με τη σύνδεση με την Κοζάνη, λειτουργώντας ως κρίσιμος εμπορικός σταθμός για λιγνίτη, πρώτες ύλες και διεθνείς μεταφορές.

Ιστορικά Στοιχεία και Εξέλιξη
Ο σταθμός δημιουργήθηκε στο πλαίσιο της επέκτασης του σιδηροδρομικού δικτύου της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, συνδέοντας τη Θεσσαλονίκη με τη Φλώρινα και το Μοναστήρι (σημερινά Μπίτολα). Η κατασκευή της ξεκίνησε τον Ιανουάριο του 1951 από τους Σιδηροδρόμους Ελληνικού Κράτους και ολοκληρώθηκε τον Δεκέμβριο του 1954, εγκαινιάζοντας μια νέα εποχή για τη διακίνηση εμπορευμάτων, ιδιαίτερα για τα ορυχεία της ΔΕΗ.
Ο σταθμός Αμυνταίου εξελίχθηκε σε διακομιστικό κέντρο, συνδέοντας τη Δυτική Μακεδονία με τη Θεσσαλονίκη και, μέσω του σταθμού Νέου Καυκάσου, με τη Γιουγκοσλαβία
Ο οικισμός γύρω από τον σταθμό ενώθηκε διοικητικά με την πόλη του Αμυνταίου το 1962. Η στρατηγική σημασία της διέλευσης μέσω Αμυνταίου (Σόροβιτς) κατά τους Βαλκανικούς Πολέμους υπήρξε καθοριστική για την ασφαλή προέλαση του ελληνικού στρατού προς τη Θεσσαλονίκη, λειτουργώντας ως ο κύριος άξονας ανεφοδιασμού και επικοινωνίας

Αυτή η οδός, με κεντρικό σημείο τη γραμμή Σόροβιτς-Εκσί Σου, βοήθησε έμμεσα αλλά σημαντικά την Κοζάνη, εξασφαλίζοντας σταθερότητα, μειώνοντας τις οθωμανικές αντιστάσεις στην περιοχή και διευκολύνοντας την απελευθέρωση της Δυτικής Μακεδονίας, η οποία οριστικοποιήθηκε με την ενσωμάτωση στον εθνικό κορμό.
Συμβολή στη σημασία της Κοζάνης:
Η γραμμή Αμυνταίου-Σόροβιτς, παρά τις σκληρές μάχες, εξασφάλισε ότι η ευρύτερη περιοχή της Κοζάνης δεν θα αποκοπεί από την προέλαση προς τη Θεσσαλονίκη.Η επιτυχής κίνηση μέσω αυτής της διόδου επέτρεψε στον ελληνικό στρατό να εδραιώσει την παρουσία του στην περιοχή το 1912. Μετά την απελευθέρωση, η σύνδεση με το κέντρο και τη Θεσσαλονίκη βοηθήθηκε από την εδραίωση ασφαλών οδών, επιτρέποντας στην Κοζάνη να εξελιχθεί σε διοικητικό κέντρο. Συνεπώς, η διέλευση μέσω Αμυνταίου λειτούργησε ως «πνεύμονας» για την ασφαλή απελευθέρωση και την οικονομική ένταξη της Κοζάνης στον ελλαδικό χώρο.

VIII. 1895  ΚΑΝΟΝΙΣΜΟΣ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑΣ ΤΩΝ ΕΠΙΧΕΙΡΙΣΕΩΝ ΚΑΙ ΤΩΝ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΩΝ ΣΥΛΛΟΓΩΝ. ΤΟ 19ο ΑΙΩΝΑ ΤΟΥ ΜΗΤΡΟΠΟΛΙΤΗ ΣΕΡΒΙΩΝ & ΚΟΖΑΝΗΣ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΟΥ;
Το 1895 αποτελεί έτος-σταθμό για την οργάνωση της Κοζάνης, καθώς τότε συντάχθηκε ο πρώτος Κανονισμός της Κοινότητας Κοζάνης.
Ο κανονισμός αυτός αποσκοπούσε στη ρύθμιση της διοίκησης της ελληνικής κοινότητας υπό την οθωμανική κυριαρχία, καθορίζοντας τις σχέσεις μεταξύ των κατοίκων, των επαγγελματιών και των τοπικών αρχών.
Η Κοζάνη είχε ήδη αναπτύξει ισχυρές συντεχνίες (εσνάφια) από τον 18ο αιώνα (π.χ. γουναράδες, σιδηρουργοί κ.α. . Ο κανονισμός του 1895 ενίσχυσε το πλαίσιο λειτουργίας αυτών των επαγγελματικών ομάδων, οι οποίες έπαιζαν καθοριστικό ρόλο στην οικονομική και κοινωνική ζωή της πόλης.
Αυτό το θεσμικό κείμενο ίσχυσε μέχρι το 1911, οπότε και αντικαταστάθηκε από νεότερο κανονισμό που προσάρμοσε τη διοίκηση της πόλης στις νέες συνθήκες λίγο πριν την απελευθέρωση.

Η σύνταξη του κανονισμού έγινε σε μια περίοδο έντονης δραστηριότητας των εμπόρων και των επαγγελματικών συλλόγων, οι οποίοι επεδίωκαν μεγαλύτερη αυτονομία και καλύτερη οργάνωση των εμπορικών τους υποθέσεων.
Ο πρώτος Κανονισμός της Κοινότητας Κοζάνης, που συντάχθηκε στις 17 Απριλίου 1895 επί μητροπολίτη Κωνσταντίου, αποτέλεσε τομή για την οργάνωση της πόλης, θεσμοθετώντας την εσωτερική διοίκηση, τη διαχείριση των κοινοτικών υποθέσεων και την εκπαιδευτική/κοινωνική μέριμνα.
Συγκεκριμένα, ο Κανονισμός του 1895 προέβλεπε:
Καθόριζε τον τρόπο εκλογής και τις αρμοδιότητες των δημογερόντων και της κοινοτικής αρχής, ενισχύοντας τη δημοκρατική οργάνωση της ελληνικής κοινότητας εντός της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας.
Ρύθμιζε τα οικονομικά της κοινότητας, τη διαχείριση των εσόδων από τα κληροδοτήματα, την εκκλησιαστική περιουσία και τις εισφορές, εξασφαλίζοντας πόρους για κοινωφελείς σκοπούς.
Προέβλεπε τη λειτουργία και χρηματοδότηση των ελληνικών σχολείων, καθώς και την ενίσχυση των απόρων και των κοινωνικών ιδρυμάτων της πόλης.
Η σύνταξη αυτού του κανονισμού επισφράγισε την πνευματική και κοινωνική αυτονομία της Κοζάνης στα τέλη του 19ου αιώνα.